الف: عوامل طبيعي، عوارض زميني و وضع توپوگرافي

شهر خرم آباد با موقعيت هندسي به طول 48 درجه و 22 دقيقه و عرض 33 درجه و29 دقيقه در ارتفاع 1171 متري قرار دارد.

شهر در درون دره اي پا گرفته كه رود خرم آباد با جهتي شمالي- جنوبي از خط القعر آن   مي گذرد. قسمت شمالي شهر منظره اي كوهستاني و ناهموار و جنوب آن چشم اندازي تقريباً جلگه اي دارد. اگر چه آن قسمت از شهر كه در درون دره قرار گرفته عرضش در هيچ كجا چندان زياد نيست، اما در گلوله دره، يعني حد فاصل بين قسمت جلگه اي و دره اي شهر، عرض به حداقل مي رسد. در اين قسمت عرض فضائي شهر از 1100 متر تجاوز نمي كند. شكل گيري كالبد شهر خرم آباد متاثر و تابع طبيعت آن است، هر كجا دره اندكي باز شده و شيبهاي كناري ملايم تر گشته و اجازه زيست به انسان داده، شهر بدان سوي گسترش يافته و هر كجا دره تنگ شده، شهر باريك و كشيده شده است. بنابراين بهتر است بگوئيم شهر شكل خطي باريك و كشيده، گاه پهن و متورم دارد كه با پنجه هائي به اطراف باز شده و هر كدام محله اي را مانند محلات فلك الدين و منوچهر آباد در شمال غربي و وخمي (وقفي) در شرق و حسين آباد پشته در جنوب ساخته است.

جلگه هاي كم وسعت كنار رودخانه و دامنه هاي كم شيب كوههائيكه دره را ساخته اند جابجا به زير شهر رفته است. شهر خرم آباد كه در درون دره ودرد و طرف بستر رودخانه اي به همين نام قرار دارد از طرف شمال به تپه كيوبا ارتفاع 1290 متر، از طرف شمال شرقي به دامنه هاي كوه كمر سياه (مخمل كوه) به ارتفاع 1802 متر، از طرف جنوب شرقي به كوههاي شير كشان به ارتفاع 1765 متر و پشته حسين آباد و كوه پشته به ارتفاع 1550 متر محدود است، همچنين از طرف غرب به شاخه هائي از كوه سفيد (پيشكوهها) تا حاشيه شهر پيش آمده و شهر را محدود كرده است.

وضع قرار گرفتن كوهها و دره ها به شهر موقعيت اقليمي خاص بخشيده و موجب جريان دائمي رودهاي خرم آباد و كرگانه است. رود خرم آباد با جهتي شمالي جنوبي شهر را به دو قسمت نامساوي شرقي و غربي تقسيم مي كند و رود كرگانه با جهتي شرقي- غربي، نيمه شرقي شهر را در امتداد جاده خرم آباد- بروجرد به دو قسمت نامساوي شمالي- جنوبي تقسيم مينمايد.

رود كرگانه كه از ارتفاعات شرقي خرم آباد سرچشمه مي گيريد از وسط شهر گذشته و در محله كرگانه به رودخانه مي پيوندد ورود خرم آباد پس از عبور از طول شهر با زاويه اي تقريباً قائمه به طرف غرب منحرف شده و بعد از طي مسافتي به رود كشگان مي ريزد.

ب: شيبهاي اصلي موثر در طرح و منطقه بندي آنها در سطح شهر و اطراف آن:

 بايك نظر اجمالي به نقشه توپوگرافي شهر خرم آباد در مييابيم كه خرم آباد شهري است كوهستاني و در قعر دره اي قرار گرفته كه رودخانه خرم آباد از شمال به جنوب و از وسط آن مي گذرد. با توجه به موقعيت طبيعي شهر كه دره اي- كوهستاني است چند مطالب كلي در خصوص شيبهاي اصلي روشن است.

اول: شهر از مسير رودخانه متابعت كرده و طبعاً شكلي بالنسبه خطي، دراز و كشيده دارد.

دوم: چون رودخانه از شمال به جنوب جريان دارد، پس شيب اصلي شهر نيز شمالي- جنوبي است.

سوم: خرم آباد شهري كوهستاني- دره ايست ، شهر در دو طرف بستر رودخانه‌اي ساخته شده كه زمينهاي هموار آن چندان وسعت ندارند. افزايش جمعيت شهر به هر علت موجب گسترش فيزيكي شهر شده تا جائيكه پس از به كارگيري زمينهاي هموار كنار رودخانه شهر به سوي زمينهاي ناهموار و كم ارتفاع و خاكريزهاي پاي كوه هدايت گرديده و از اين امر ناگزير بوده است.

چهارم: رودخانه خرم آباد چون جهتي شمالي- جنوبي دارد طبعاً كوههاي سازنده دره رود، شيبي به طرف رودخانه خرم آباد دارند، به عبارت ديگر كوه واقع در شرق رودخانه (سياه كمر) شيبي شرقي- غربي و كوه غرب رودخانه (سفيد كوه) شيبي غربي- شرقي دارد. با توجه به آنچه گذشت به طور كلي مي توان گفت شهر خرم آباد بنا به موقعيت خاص جغرافيائي ميان دره اي خود از سه شيب كلي تبعيت مي كند.

1-شيب از شمال به جنوب

2-شيب از غرب به شرق

3-شيب از شرق به غرب

اما از آن جهت كه شناخت شيبهاي فرعي شهر نيز در امر شهرسازي و مطالعات شهري حائز اهميت است لذا 6 مقطع عرضي با جهت شمال شرقي- جنوب غربي (عمود بر محور كوهها) مطالعه گرديد، كه تفضيل آن به شرح زير است.

مقطع A1 :

اين مقطع كه ارتفاعات سياه كمر را در شمال شرقي شهر به ارتفاعات سفيد كوه در غرب شهر وصل مي كند، حتي با شمالي ترين محلات شهر داراي فاصله است. به شمالي ترين خانه هاي محله فلك الدين بيش از 600 متر، با شمالي ترين خانه هاي محله جهانگير أباد بيش از 1200 متر فاصله دارد و تقريباً از 500 متري شمال تپه كيو مي گذرد و شرق را به غرب وصل مي كند ارتفاع بستر رودخانه در اين عرض جغرافيايي حدود 1210 متر است. اين مساكن جز و تقسيمات محله اي شهر نيست و در حوزه نفوذ شهر قرار دارند.

شيب كلي زمين در اين مقطع متفاوت است، از ارتفاع 1210 متري (بستر رودخانه خرم آباد) تا ارتفاع 1270 متري، شيب زمين حدود 3 % و از أن به بعد تا ارتفاع 1460 متري (كه خط الراس است) شيب كلي حدود 15 % مي باشد. در غرب رودخانه، يعني در پاي سفيد كوه شيب حدود 4/8 % است كه در مقايسه با شرق رودخانه از شيب بيشتري برخوردار است.

مقطع A2 :

اين مقطع در جنوب مقطع A1 و در فاصله 1300متري آن قرار دارد. دره رودخانه خرم آباد در اين مقطع در ارتفاع 1200 متري قرار دارد. اگر از بستر رودخانه به شرق رويم تا ارتفاع 1540 متري با شيب كلي (معدل شيب) حدود 10 % روبرو خواهيد بود كه جابجا اين ميانگين نيز داراي تغييراتي مي شود، مثلاً محله جهانگير آباد كه در ارتفاع 1260 متر قرار داراي شيبي حدود 6 % است.

درغرب رودخانه، محله فلك الدين قرار دارد. شيب زمين در اين محل بالنسبه زياد و حدود 12 % است محله فلك الدين در حول اين مقطع بعلت افزايش شيب سريع كه حدود 30 % است باريك و زائده ايست. در واقع شيب زياد پيشكوههاي سفيد كوه امر خانه سازي و گسترش آن را در اين منطقه مختل نموده است.

مقطع A3 :

اگر در فاصله 1200 متري جنوب مقطع A2 مقطع ديگري رسم كرده و بوسيله اين خط فرضي شرق را به غرب وصل كنيم پس از گذر از محله مسكوني بيمارستان پوستي در شر رودخانه و شمال محله مطهري، به ساحل رود مي رسيم. خط القعر رود در اين مقطع پائين تر از 1190 متر است. اگر از بستر رودخانه در امتداد مقطع فرضي به شرق رويم _تا خط الراس كوه) شيبي با ميانگين 8 % خواهيم داشت. بقسمي كه اين شيب از كناربستر (ارتفاع 1190 متري) تا ارتفاع 1220 متري حدود 3 % و از ارتفاع 1220 متري تا 1290 متري كه خانه هاي محله بيمارستان پوستي قرار دارد حدود 6 % و بالاتر از آن حدود 15 % است.

در غرب رودخانه وضع شيب بندي زمين به نحو ديگري است. وقتي از بستر رود مي گذريم، در فاصله كوتاهي ارتفاع از 1190 متر (كف رودخانه) به 1225 متر مي رسد و اين دقيقاً ايست كه ژاندارمري در أن استقرار دارد. شيب دامنه شرقي (مشرف به رودخانه) اين تپه حدود 20 % و دامنه غربي حدود 5/12 % است. در غرب تپه ژاندارمري، زميني مسطح در ارتفاع 1210 متري با شيب ملايمي حدود 3/1 %- قرار دارد. در اين زمين محدود و كم شيب، شهرداري و استاديوم ورزشي شهر بنا شده است از أن به بعد يعني در غرب محوطه استاديوم پيشكوههاي سفيد كوه شيبي حدود 47 %- دارد كه اين زيادي شيب، گسترش شهر را محدود مي نمايد.

مقطع A4 :

اين مقطع از شرق به غرب به ترتيب از مركز محلات اسدآبادي و وخمي (وقفي) ، جنوب انبار سپاه و ميدان اسدآبادي گذشته، به رودخانه خرم آباد مي رسد. محلات بازار و پشت بازار نيز بر روي اين مقطع قرار دارد.

ارتفاع بستر رود خرم آباد در اين مقطع حدود 1180 متر است از اين بستر تا خيابان آيت الله منتظري زمين بالنسبه هموار و شيب آن حدود 4/1 % مي باشد به طوريكه ارتفاع ميدان اسدآبادي كه در فاصله 700 متري بستر رود واقع شده كمتر از 1200 متر است. از شمال ميدان اسدآبادي تا شرقي قسمت شهر كه محله هاي كورش و وخمي (وقفي) قرار دارد شيب زمين حدود 7/4 % است و از آن به بعد(تا پاي كوه) افزايش يافته و به 4/12 % مي رسد. در غرب رودخانه محله هاي بازار و پشت بازار ارتفاعي بين 1200 تا 1500 متر و شيبي حدود 6/4 % دارند. غربي ترين قسمت محله پشت بازار منتهي به شيبهاي تندي مي شود كه مانع هر گونه گسترش در آن سوي مي گردد.

مقطع A5 :

اين مقطع وضع شيب بندي محله هاي قاضي آباد، كوي فلسطين و ديگر محلات و خيابانهاي حول وحوش آن را روشن مي سازد. رود خرم آباد در اين منطقه تغيير جهت داده و با زاويه اي قائمه به غرب منحرف و پس از خروج از محدوده شهر، در كيلومتر 20 به كشگان رود مي پيوندد. از اين قسمت به بعد شهر از مسير رود تبعيت نمي كند، در حاليكه بستر رود به غرب منحرف مي شود و شهر را پشت سر مي گذارد. شهر نيز بر جلگه هاي كم وسعت پاي كوهي در دامنه كوههاي شير كشان و پشته كم ارتفاع حسين آباد گسترش يافته است. رودخانه خرم آباد در اين قسمت از شهر در بستري با ارتفاعي حدود 1170 متر جريان دارد. در شرق بستر رود، محله خيرآباد و خيابان علوي و ميدان شقايق قرار گرفته اند. اماكن ذكر شده در ارتفاع بين 1170 تا 1180 متري و در جلگه كم پهناي پاي كوه استقرار دارند. در شرق محله خيرآباد، محله هاي قاضي آباد و فلسطين در كنار هم و در ارتفاع بين 1190 تا 1290 متري، در شيب ملايمي كه حدود 2 % است شكل گرفته اند. با توجه به اينكه از اين ارتفاع به بالا شيبهاي بسيار تند (حدود 27 % و گاه بيشتر) وجود دارد، مشكل قبول كرد كه شهر از اين سوي بتواند بيش از اين گسترش يابد.

مقطع A6 :

در جنوب محله هاي كوي فلسطين و قاضي آباد و خيرآباد، محله حسين آباد پشته قرار دارد. اين محله جنوبي ترين محله شهر خرم آباد است. همان طور كه از اسمش استنباط مي شود محله حسين آباد در مجاورت و پاي پشته اي به همين نام بنا شده و با زائده ايبسيار باريك و عرض كمتر از 150 متر، به محله قاضي آباد متصل است. محله شكلي موزي دارد و با توجه به وضع شيب بندي زمين كه موجب محدوديتهاي توسعه شهري مي گردد بعيد به نظر مي رسد كه اين شكل تغيير كلي يابد.محله حسين آباد پشته در كنار نهر شاه جوب* بنا شده و به طرف شرق و جنوب گسترش يافته است. شيب اراضي حدود 9/3 % و ارتفاع محله بين 1180 تا 1210 متر است.

مسائل كلي زمين شناسي، خاكشناسي و آب شناسي:

زمين شناسي:

الف: مقدمه

شهر خرم آباد از لحلظ وسعت در مقايسه با ساختارهاي زمين و وضع چين خوردگيها و ديگر اشكال مربوط به مرفولوژي تپه بسيار كوچكي است و بحث در خصوص اين جز كوچك بدون در نظر گرفتن اجزا ديگر كه در پيرامون آن قرار گرفته گويا نيست زمين شناسي شهر با وسعتي بيش از وسعت كالبدي شهر و تا حدود 20 تا 30 كيلومتري پيرامون شهر درنظر گرفته شده و مورد مطالعه قرار گرفته است.

ب: كليات:

منطقه شهري خرم آباد از نظر تقسيمات زمين شناسي در زون zone (منطقه) زاگرس ( folded -zone ) قرار دارد كه اين زون شامل كوههاي زاگرس در جنوب غربي ايران با ساختي ساده، ملايم و فعاليتهاي تكنونيكي ( زمين ساختن) كم         مي باشد. همچنين اين زون ( zone ) را بايد مجموعه اي از رشته آنتي كلينال هاي بسيار نزديك به هم و فشرده با محوري قائم و در جهت شمال غربي- جنوب شرقي دانست كه شهر خرم آباد روي يكي از همين آنتي كلينالها (طاقديس) قرار گرفته است.

رسوبات اين منطقه از تناوبي از آهك با دولوميت همراه با مارن و سازمان‌هاي آهكي با چينه بندي كم و بيش ظريف و چين خورده تشكيل شده است.

همچنين اين منطقه داراي تشكيلاتي از اينفراكامبرين تا نئوژن است، ولي از دوره ترياس بالائي به بعد وضعي كاملاً مغاير با ساير قسمتهاي ايران دارد كه اين امر هم به دليل فرونشيني مداوم و توام با رسوب گذاري ممتد مشخص مي شود.

از نظر حركات خشكي زائي ( Edeiroqenetic…..morements  ) هم اين زون با تغييرات زياد ضخامت و تنوع جنس از محلي به محل ديگر متفاوت، همچنين با ناهمواريهاي بسيار ملايم در كف حوضه هاي رسوبي مشخص است.

ج: چينه شناسي: ( stratigraphic-GOP )

از آنجائيكه علم چينه شناسي نقش مهمي در زمينهاي مختلف زمين شناسي دارد و از اين علم در حفاريهاي مربوط به ذخائر آب و نفت و هچنين در كشف كانسارهاي رسوبي و تعيين سن نسبي رگه هاي معدني استفاده   مي شود، ضرورتاً بايد بطور توالي چينه هاي منطقه بررسي گردد.

همانطور كه قبلاً بيان شد شهر خرم آباد جزو زون زاگرس چين خورده است نتيجتاً داراي تشكيلاتي از همين زون است. تشكيلات بيرون زده منطقه مورد مطالعه از قديم به جديد به ترتيب زير است:

1- تشكيلات مربوط به كرتاسه بالائي: formation   cretaceous  upper

1-1- : اين سازنده قديمي ترين تشكيلاتي است كه در اين ناحيه محدود بيرون زدگي دارد. اين بيرون زدگي شامل قسمت اعظم برجستگيهاي اطراف خرم آباد است كه به نام كره سفيد در امتداد شمال غربي – جنوب شرقي قرار گرفته و از نظر ليتولوژي ( litology ) حاوي آهكهاي رسي دانه ريز خاكستري با چينه بندي منظم و نازك همراه با لايه هاي نازك شيل هاي سياه رنگ است.

2-1- تشكيلات گورپي formation  Gurpi :

اين تشكيلات كه شامل لايه هاي رسوبي اواخر كرتاسه بالائي است در بر‌گيرنده يك سري رسوبات از نوع آهك مارني و مارنهاي دريائي و شيل هاي تيره و آبي رنگ مي باشد. تشكيلات گورپي را به دو بخش تقسيم مي كنند كه بخش اول شامل آهك (امام حسن) در زير و بخش دوم آهك لوفادار كه در بالا قرار دارد. به طور كلي اين تشكيلات را مي توان در جنوب شهر و همچنين در شمال آن و در مسير راه خرم آباد- باختران مشاهده كرد.

2- تشكيلات دوران سوم formation  Era  cenazoic

1-2- سازند اميران:  formation  Amiran

اين واحد رسوبي كه مقطع تيپ آن در معمولان انتخاب شده از نظر ليتولوژي حاوي سيلستون ( siltstone ) يا سه سنگ تيره زيتوني تا قهوه اي و كنگلومرا(conglomerae ) با قلوه هائي از سيلكس و نيز آهك شيلي مي باشد كه بطور محلي گسترش دارد.

دراين سازند دو نوع رخساره مختلف تشخيص داده اند. رخساره اول در قسمت تحتاني قرار دارد كه همان تشكيلات فليش ( flysh ) مي باشد.                    (اين تشكيلات در مناطق جنوب غربي محدوده مورد مطالعه ديده مي شود) رخساره دوم در قسمت فوقاني قرار دارد و عبارتست از يك سري لايه هاي كنگلومرا كه با امتدادي شمال غربي جنوب شرقي و در شمال خرم آباد به خوبي نمايان است.

3- سازند تله زنگ : Talonzang   formation

اين لايه هاي رسوبي كه در قسمت شمالي منطقه و در حوالي جاده خرم آباد باختران بيرون زدگي دارد از نظر نوع رخساره حاوي آهك صدف دار منطبق و به رنگ كرم تا خاكستري با درز ها و شكافهاي نسبتاً زياد است. اين سازند در بين سازند اميران و كشگان بصورت عدسي طويلي واقع شده است.

4- سازند كشگان formation   kashkan :

اين سازند از نظر ليتولوژي دربرگيرنده سيلشون، ماسه سنگ و كنگلومراي قرمز رنگ است قسمت اعظم آنها را سيلكات ها تشكيل مي دهد. رسوبات تخريبي اين سازند نيز بدليل حركات كوهزائي (oragenic movement ) در شمال شرقي ناحيه مي باشد.

اين سازند در مسير جاده خرم آباد – باختران بيزون زدگي دارد كه به طور هم شيب، سازند تله زنگ را مي پوشاند و فاقد مسيل است.

5- سازند شهبازان formation  shahbazan :

اين سازند كه در نواحي شمال و جنوب شرقي بيرون زدگي دارد، شامل رسوبات آهكي و دولوميتهاي دانه شكري سفيد رنگ با آهك دولوميتي است و داراي تخلخل زياد با درزها و شكافهاي زياد است. رنگ اين آهكها خاكستري روشن و سطح شكستگي آنها خشن و به رنگ سفيد مي باشد.

6- سازند آسماري formation   Asmari :

اين سازند را سابقاً به نام كلهر ( limesstone  kalhor ) مي ناميدند و امروزه به نام آسماري شهرت دارد. در حقيقت سنگ مخزن اصلي ميدان هاي نفتي مناطق جنوبي ايران از اين تشكيلات است.

از نظر ليتولوژي شامل آهك كرم رنگ تا قهوه اي با فسيلهاي مختلف است. از نظر تخلخل و وجود درز و شكاف داراي نسبت بالائي است كه اين درزها و شكافها اكثراً عمود بر امتداد طبقات مي باشد و به همين دليل هم حاوي خوبي براي ذخيره آب و نفت است.

7- سازند گچساران formation  Gachsaran :

اين سازند حاوي رسوبات تبخيري از نوع گچ همراه با رسوبات تبخيري ديگر همچون نمك و مارنهاي رنگين با باندهاي رسي و املاح ديگر مي باشد. همين امر موجب شور شدن آبهائي است كه از اين طبقات مي گذرند و آبها را بي مصرف مي‌سازند اما از طرف ديگر وجود همين رسوبات تبخيري باعث بوجود آمدن سنگ پوششي خوبي براي سنگهاي مخزن نفت گرديده است.

8- سازند آغاجاري  formation  Aghaiari  :

اين لايه رسوبي حاوي لايه هاي متناوبي از مارن، ميكرو كنگلومرا و ماسه سنگ با سيمان آهكي گلوگوني دار همراه با لايه هاي نازكي از آهك است. حد تحتاني اين سازند بصورت عادي بر روي تشكيلات گچساران و بطور دگر شيب بر روي تشكيلات شهبازان ديده شده، ولي حد فوقاني آن  بوسيله كنگلومراي بختياري بطور عادي و گاهي بطور شيب پوشانيده شده است.

9- سازند بختياري  formation  Bakhtyari :

اين تشكيلات كه از نوع رسوبات اواخر مرحله كوهزائي است به حالت دگر شيب بر روي طبقات زيرين خود قرار دارد و از نظر ليتولوژي عناصر اين كنگلومرا اكثراً از نوع آهك و راديولاريت است كه لايه هاي ماسه سنگي و سيلستوني، بين آنها قرار دارد.

10- رسوبات آبرفتي :

آخرين رسوباتي كه در اين مقطع مورد بررسي قرار خواهد گرفت آبرفتهائي قديمي، جديد، دامنه اي واريزه هاي دامنه اي، مخروطهاي افكنه همراه با تراسها و آبرفتهاي رودخانه اي است. اين رسوبات بطور پراكنده در نقاط مختلف منطقه شهري خرم آباد وجود دارد.

اگر بخواهيم خصوصيات ديگري همچون فعاليتهاي ماگمائي، دگرگوني و زمين ساختن ( Tectonic ) خرم آباد را بررسي كنيم به اين نتيجه مي رسيم كه در اين منطقه هيچگونه فعاليت آتش فشاني و دگرگوني مشاهده نمي شود و اين خود دليلي بر آرام  بودن اين محدوده است، درحاليكه فعاليتهاي زمين ساختي در اين منطقه اثر زيادي دارد و سنگها و رسوبات موجود در آن را به صورت چين خوردگيهاي طاقديسي و ناوديسي درآورده، اين حركات متعلق به اواخر پليوسن و اوايل پليوستوسن است. حركات مزبور موجب مرتفع شدن اين منطقه گرديده است.

خاكشناسي :

شهر خرم آباد در مدخل دره اي قرار گرفته كه از طرف جنوب باز و گسترده، از طرف شرق محدود به كوه كمر سياه (مخمل كوه) و از طرف غرب چسبيده به سفيد كوه است. اگر چه شهر بر روي زمين نسبتاً كم وسعتي پا گرفته و علي الاصول بايد جنس خاكهاي آن محدود به يك دو نوع باشد اما وجود عوارض طبيعي متعدد در پيچيدگي و تنوع آن تاثير گذارده است.

تنوع خاكهاي اين شهر از جهتي حاصل آبرفت هاي رودخانه خرم آباد وكرگانه است و از جهت ديگر نتيجه فرسايش كوه هاي كمر سياه وسفيد مي باشد .

آبرفت هاي رودخانه خرم آباد وكرگانه در تمام سطح زمين شهر اثر گذارده اند مخصوصاً در جنوب شهر كه رود وارد دشت مي شود واز جوش وخروش باز مي‌ماند اين پديده بيشتر مشاهده مي گردد .

فرسايش كوه هاي كمر سياه وسفيد كوه نيز بدو گونه است . اول آنكه آبراهه هاي بسيار كه در سينه تپه كوهكهاي مشرف به اين شهر است هنگام بارندگي مقدار زيادي گل ولاي را با خود حمل مي كند ودر بسترهاي كم شيب بجاي مي گذارد – دوم ، به علت آهكي بودن جنس سنگها ، دو كوه ذكر شدهطي هزاران سال فرسوده ومثلثي شده وقسمتهايي از آن بصورت خاك درآمده واراضي پيرامون شهر را ساخته است .

اين ويژگيهاي طبيعي استثنائي موجب شد كه شهر با تمام محدوديت شامل 6 خاك بشرح زير باشد .

شمال شهر :

در اين منطقه ، شهر بر روي دشت هاي دامنه اي بنا شده وتا حومه نزديك داراي چشم اندازي از اين دشت هاي كم وسعت است . خاك آن عميق و داراي بافتي سنگين است . شيب زمين ملايم وبين 5/0 تا 2% مي باشد يان قسمت در نقشه ضميمه با عدد 802 نشان داده شده است .

شمال شرقي :

اين قسمت جزو فلات ها وتراسهاي بالائي ، داراي پستي وبلندي وفرسايش متوسط تا زياد است . جنس خاك اكثراً آهكي وعمق آن عموماً زياد با بافتي سنگين است . تجمع مواد آهكي در لايه هاي زيرين زياد واكثراً بدون سنگريزه مي باشد . اين قسمت در نقشه ضميمه با عدد 302 نشان داده شده است .

شرق :

در اين قسمت شهر جزو فلات هاي تراس هاي بالائي است ، داراي پستي وبلندي وفرسايش متوسط تا زياد واز جنس مواد آهكي وسنگريزه بسيار مي باشد شيب جانبي اين قسمت حدود 5 تا 10 درصد است وخاك آن عميق تا نيمه عميق وداراي بافتي متوسط تا سنگين است جاده آسفالته خرم آباد- بروجرد از وسط اين نوع خاك مي گذرد اين قسمت نقشه با كد 301 نشان داده شده است.

جنوب شرقي و جنوب :

در اين قسمت كوهها هيبتي سياه با قللي مدور دارند. جنس اراضي آهكي است شيب زمينها در خارج و گاه در گوشه شهر زياد و حدود 30 تا 80 درصد است. اين قسمت در نقشه با عدد 102 نشان داده شده است. خاكهاي اين قسمت كم عمق همراه با سنگريزه بسيار با بافتي سبك تا متوسط است. اين لايه نازك خاك بر روي توده مواد آهكي قرار دارد.

جنوب غربي و غرب:

اين قسمت تماماً شامل دشتهاي رسوبي اطراف رودخانه است. منظره اي تقريباً آرام، هموار و كم عارضه داردو شيب آن ملايم و جابجا متفاوت و بين 5 % تا 1 % است عمق خاك زياد و بافت آن سنگين تا خيلي سنگين و بدون سنگريزه  مي‌باشد حد شمال غربي اين گونه خاك، جاده خرم آباد- كوهدشت است. در جنوب اين جاده راه خرم آباد به جنوب واقع شده و هر دو راه در اين نوع خاك كشيده شده است با اين تفاوت كه جاده خرم آباد- كوهدشت حد نهائي و در غرب شهر قرار گرفته و جاده خرم آباد به جنوب از وسط آن مي گذرد. اين قسمت در نقشه با عدد 501 نشان داده شده است.

شمال غربي :

در اين قسمت از شهر و كمي دورتر بيشتر اراضي كوهستاني است و داراي رشته كوههايي مرتفع (وقلل متعدد) است. رنگ اين رشته كوه سفيد و جنس آن آهكي مي باشد شيب اين منطقه  از شهر زياد و حدود 40 تا 100 درصد است. بيشتر قسمتهاي زمين سخت و بدون پوشش خاك است و تنها در بعضي قسمتها  قشر نازكي از خاك، زمين را پوشانده است اين قسمت در نقشه با عدد 101 نشان داده شده است.

آبهاي زير زميني :

دو عامل عمده ذيل موجب تشكيل مخازن آب زيرزميني شهر خرم آباد       مي شود كه به شرح هر يك مي پردازيم.

ميزان بارندگي :

جبهه هاي هوائي كه از درياي مديترانه و اقيانوس اطلس برمي خيزد بعلت حركت وضعي  زمين (غرب به شرق) پس از مدتي به آسمان غرب ايران مي رسد و در برابر سلسله جبال زاگرس كه چون زنجيري تمام غرب را احاطه كرده قرارمي‌گيرد و پس از اشباع قسمت زيادي از آن بصورت نزولات جوي فرو مي‌ريزد. يكي از نواحي كه در اين اقليم قرار گرفته شهر خرم آباد است. ميزان بارندگي سالانه شهر خرم آباد از 500 ميليمتر در سال تجاوز مي كند اين نزولات بيشتر در ماههاي آبان تا آخر ارديبهشت انجام مي شود و خشك ترين ماههاي سال تير و مرداد است. اين مختصر مويد آنستكه ميزان بارانهاي سالانه چندان زياد نيست و شهر اصولاً جزو مناطق نيمه خشك محسوب مي شود، با اين وصف همين نزولات سالانه است كه مخازن عظيم سطح الارضي و تحت الارضي شهر را تشكيل  مي دهد و علت آن جنس و ساختمان زمين است.

ساختمان زمين شناسي :

تنها فرو ريختن باران زياد در يك منطقه موجب غناي آبهاي تحت الرضي نخواهد شد. اين غنا را تكميل مي كند و به آن عينيت مي بخشد ساختمان مناسبي زمين است و خرم آباد در شرايط مناسب ساختماني بشرح زير قرار دارد.

تشكيلات كرتاسه :

تشكيلات زمين شناسي اين دوره در منطقه مورد نظر گسترش زيادي دارد. شهر خرم آباد بر روي همين تشكيلات قرار دارد. رسوبات اين دوره عموماً آهكي است و از نقطه نظر ذخائر آبهاي زير زميني قابل اهميت است.

ب: تشكيلات ائوسن :

اين تشكيلات در كنار جاده خرم آباد – بروجرد ديده مي شود و از نظر ذخائر آبهاي زير زميني بي اهميت است.

ج: تشكيلات پليوسن يا بختياري :

اين تشكيلات در شمال غربي و جنوب و جنوب غربي منطقه وجود دارد و از نظر ذخائر آبهاي زير زميني قابل اهميت نيست.

د: رسوبات آبرفتي :

اين ته نشتها پوشش روئي دره خرم آباد را تشكيل مي دهد. اين رسوبات از قلوه سنگ، شن، ماسه و مارن تشكيل شده است تخلخل اين لايه رسوبي در امتداد سيلابها، آبراهه ها و مخروط افكنه آنهاست. زه كشي اين منطقه رسوبي بالنسبه خوب است اگر چه لايه هاي زه كشي در حدود شهر چندان ضخامتي ندارد ، اما در جنوب و جنوب شرقي و جنوب غربي شهر حدود 50 تا 80 متر است.

با توجه به ميزان بارندگي و حوضه آبگير اين رسوبات و ضريب نفوذ پذيري خاك و جريان آبهاي سطحي كه قسمتي از آنها فرو مي رود و به مخازن زير زميني مي‌پيوندد سالانه حدود 30 ميليون متر مكعب صرف تغذيه اين سفره آب زير زميني مي شود. ذخيره مخزن اين سفره آب زير زميني با در نظر گرفتن سطح عمق اشباع و ضريب ذخيره در حدود 70 ميليون متر مكعب برآورد شده است.

بنابر آنچه گذشت و با توجه به حجم آبي كه سالانه در آهكها نفوذ مي كند سفره آبهاي موجود داراي استعداد نسبتاً كافي بوده و مي‌تواند به عنوان منابع آب قابل اطمينان شهر مورد توجه قرار گيرد و هم اكنون شهر خرم آباد با داشتن چشمه هاي آب متعدد با دبي بسيار زياد كه شرح آن بعدا خواهد آمد، از جهت تامين آب دچار دغدغه نخواهد بود ضمن اينكه شهر از لحاظ آبهاي سطح الرضي بسيار غني است و داراي رودهاي پرآبي است.

زلزله خيزي :

خرم آباد در زون زاگرس چين خورده واقع شده است . رخنمونهاي سنگي منطقه مورد نظر عبارتند از سازندهاي آهكي، مارني كرتاسه، رسوبات فليشي سازند- اميران ، آهك تله زنگ، كنگلومراي كشگان، دولوميت شهبازان، آهك آسماري، سريهاي تخريبي كم عمق و تبخيري گروه فارس و نهايتاً كنگلومراي بختياري. مجموعه اين سري سنگها در قالب تاقديس و ناوديس هاي به هم فشرده‌اي تظاهر مي كنند. زون زاگرس چين خورده در مزوزوئيك بصورت يك ژئوسن كلينال در لبه آرام plate غربي بوده است كه ضخامت زياد رسوبات آهكي مارني در آن برجا گذاشته شده است.

تغييرات رخساره اي حاصل در رسوبات دوره مزورزوئيك نتيجه فرآيندهاي خشكيزائي است كه در اثر خود افتادگي پوسته اقيانوسي بوجود آمده و وجود چين خوردگي و دگر شيبي بسته شدن اين اقيانوس (درياي تاتيس) و برخورد كوهزائي در منطقه است.

به دليل وضعيت خاص ساختمان زمين، گسلش مهمي در سطح زمين ظاهرنمي شود ولي فعاليتهاي زمين لرزه اي كه به فرواني اتفاق مي افتد. حاكي از گسله‌هاي مخفي و دفن شده ايست كه در پي سنگهاي دوره پري كامبرين وجود دارد. وجود لايه هاي نمكي و لايه هاي تبخيري بر روي پي سنگهاي پري كامبرين زونهاي لغزشي را بوجود آورده اند كه مانع گسستن طبقات روئي و نتيجتاً مخفي ماندن گسله ها در پي سنگ مي شوند.

به نظر كارشناسان موسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران وقوع زلزله با قدرت 5/5 ريشتر هر 2 سال يكبار ، 6 ريشتر هر 7 سال يكبار، 5/6 ريشتر هر 21 سال يكبار، 7 ريشتر هر 60 سال يكبار و 5/7 ريشتر هر 174 سال يكبار در خرم آباد محتمل است بنابراين براي اين منطقه رعايت شدت 7 درجه مركالي و شتاب افقي هم ارز 3 % شتاب ثقل براي ساختمانهاي معمولي و مسكوني و رعايت شدت 8 درجه مركالي و شتاب افقي هم ارز 26 % شتاب ثقل براي ساختمانهاي بزرگ لازم الاجرا است.

نحوه دفع آبهاي باران در شهر:

با توجه به آنچه در مورد سيستم حركت آبهاي سطحي و موقعيت مسيلها در شهر گفته شد چنين استنباط مي شود كه شهر كنوني خرم آباد در آغاز پيدايش در محدوده اي شكل گرفته و هسته اوليه اش بنا شده كه به دور از آسيبهاي احتمالي سيل بوده، زيرا شهر اگر چه در دره اي قرار گرفته كه خود حوضه آبگير رودخانه ايست اما وجود همين رودخانه خرم آباد و شاه جوب و كرگانه به منزله شبكه هاي طبيعي اي هستند كه به راحتي قادرند سيلابهاي احتمالي اين حوضه آبگير را دفع كنند.

از آن زمان كه شهر نشيني توسعه يافت و شهرها با رشد فزاينده اي گسترش فيزيكي خود را بدون وقفه ادامه دادند، پاره اي از شهر ها كه در محدوده‌هاي طبيعي قالب گيري شده و داراي محدوديت هاي فيزيكي بودند با اشكال عدم گسترش طبيعي مواجه شدند، كه شهر خرم آباد از اين دسته است. همان طور كه گفته شد شهر در دره اي محدود بنا شده و حداقل از دو طرف شرق و غرب داراي محدوديت طبيعي است.

كوه كمر سياه در شرق و كوه سفيد كوه در غرب موجب اين محدوديت فيزيكي گرديده اند و جالب اينجاست كه شهر در اين دو سوي بي وقفه گسترده شده و همچنان توسعه مي يابد. از طرف غرب و شمال غربي روستاهاي دامنه سفيد كوه جزو محلاتي از شهر شدند و متعاقب آن حاشيه نشيني در اين سوي گسترش يافت.

در طرف شرق نيز محلات نوبنياد به سرعت بوجود آمدند. از جمله محله كورش و وخمي (محله اسدآباد) و محله كرگانه و در شمال محله اسدآبادي انبار سپاه و در منتهي اليه شمال شهر محله هاي جهانگير آباد و بيمارستان پوستي شكل گرفتند. در اين محلات نوبنياد صرفنظر از خانه هائي كه با اسلوب فني ساخته شده ساختمان هاي اداري و آموزشي متعددي مانند هنرستان سازمان آب، محيط زيست نيز احداث گرديده و با در دست احداث است. متاسفانه اكثر اين ساختمانها و گاه كل محله اي بدون توجه به وضع مسيلها و آبراهه ها (حتي در داخل مسيلهاي اصلي) ساخته شده اند. *1

در محله اسدآبادي كورش و وخمي، خانه هاي حاشيه نشين زيادي چاله ها و آبكنه هاي سيل بنا شده به گونه اي كه دقيقاً در معرض خطر سيل قرار دارد. بررسيهاي محلي نشان مي دهد كه در سال 1365 يكبار اين محلات در معرض آسيب سيل قرار گرفته و ضايعات جدي ديده اند. پس از اين حادثه ، شهرداري اقدام به حفر كانالي به طول تقريبي 1700 متر نمود. اين كانال در شرق شهر و به سمت كوه سياه كمر از شمال به جنوب كشيده شده است. كانال از شمال جهانگير آغاز و به دره رود كرگانه ختم مي شود. عرض و عمق سيل بند حدود 2×2 متر است و مانند خندقي باريك شرق را در بر گرفته و از اراضي پر شيب كوهستانها جدا مي كند. اما اين كانال به علت نواقص مذكور در زير، فاقد كارائي لازم است.

1-ابعاد سيل بند از جهت پهنا و عمق، كارائي كافي جهت جمع آوري سيلاب تمام جبهه غربي تا چند كيلو متري كوه سياه كمر را (كه مشرف به شهر است) .

2- سيل بند شيبي گرده ماهي دارد، به عبارت ديگر در وسط داراي مقسم است نيمي از آب احتمالي را به طرف جنوب، يعني به طرف رود كرگانه و نيمي را شمال هدايت مي كند. سيلاب نيمه جنوبي ابتدا بوسيله اين كانال به سمت جنوب         مي شود اين كانال شمال محله وخمي و اسدآبادي را دور زده و با چرخشي به غرب از زير جاده آسفالته خرم آباد- بروجرد مي گذرد. سيلاب احتمالي شهر قسمت اعظم تند آبهاي جبهه غربي سياه كمر، همراه با مقادير قابل توجهي خواهد بود بايد براي گذر از عرض جاده آسفالته از زير پلي بگذرد كه در لايروبي شدن ابعادي حدود 70×70 سانتيمتر را دارد و اين در حالي است، آب در اين قسمت از شهر بعلت تمركز يافتن خدمات اتومبيل مثل پنچري و تعويض روغن و صافكاري و … تقريباً در همه وقت با ضايعات اين مشاغل قوطي روغن و آهن پاره مسدود است.

3- سيل بند داراي شيب بندي حساب شده نيست. در بسياري از نقاط آن جهت شيب با جهت بالا و يا پائين دست همخواني ندارد، بنحوي كه اين توهم را به وجود    مي آورد كه آيا در مواقع بحراني سيلابي كه از ارتفاع كوه سرازير شده و با شتاب بسيار به كانال مي ريزد، مي تواند مسير صحيح را بيابد؟ آيا مجدداً حادثه سال 1356 تكرار نخواهد شد.

4- درقسمت شمال كانال وضع سيلابهاي احتمالي به نحو ديگري است. كانالي كه از طرف جنوب به كرگانه وصل است از طرف شمال به آبراهه هاي طبيعي كه در اثر كند و كاو سيلابها طي قرنها و هزاران سال بوجود آمده، وصل شده است.

5- در زير دست كانال (در منطقه شرقي شهر) ساختمانهاي گرانقيمت شخصي و دولتي ساخته شده و يا به سرعت و به تعداد زياد در حال ساخت است. در اين قسمت همه جا آبراهه ها و مسيلها يا پر شده و يا بدون توجه به وضع توپوگرافي منطقه و وجود آبراهه هاي اصلي، درون آنها و حتي در خط اقعر آنها ساختمان سازي شده است. از منتهي اليه شمال كانال يعني جائي كه كانال به انتها مي رسد نهري كوچك به ابعاد تقريبي 70×70 سانتيمتر با جهتي شرقي- غربي، يعني عمود بر كانال اصلي حفر شده تا آبهاي قسمت شمالي كانال اصلي را به رودخانه خرم آباد هدايت كند اين جوي كوچك در بين راه ناتمام مانده و قطع شده و راه بجائي ندارد.

با توجه به آنچه گذشت بايد پذيرفت كه شرق شهر با وجود داشتن كانال هدايت سيل همچنان در معرض خطرات جدي سيلابهاي احتمالي قرار دارد، بخصوص نواحي نوساز شمال شرقي كه واحدهاي اداري در آن استقرار يافته اند.

غرب شهر تنها داراي چند محله كوچك است مثل محلات بازار و پشت بازار و فرهنگ كه هرسه از محلات قديمي و جا افتاده شهرند. با توجه به قدمتي كه دارند بايد اذغان داشت كه در بهترين و ايمن ترين قسمت شهر بنا شده و با شيب بندي آبراهه ها قدرت دفع آب باران را دارند.

منابع و نحوه تامين آب شهر:

همان طور كه در بحث منابع آبهاي زير زميني گفته شد شهر خرم آباد از لحاظ ميزان آبهاي تحت الارضي بسيار غني است، و بر روي سفره آبي قرار گرفته كه حدود 70 تا 100 ميليون متر مكعب ذخيره آب دارد. از اين ذخيره عظيم سالانه قسمتي بصورت چشمه هاي متعدد خارج مي گردد و به مصرف مي رسد. شهر خرم آباد با داشتن 5 چشمه پر آب به نامهاي چشمه گلستان، چشمه شاه آباد چشمه سراب كيو، چشمه گرداب سنگي و گرداب دارائي از معدود شهرهائيست كه تمام آب مصرفي را از طريق چشمه تامين مي كند در حال حاضر آب شهر از سه چشمه به شرح زير تامين مي شود.

1- چشمه گلستان :

اين چشمه در مركز شهر و در داخل پادگان نظامي واقع شده و از 4 چشمه مجزا كه به فاصله 20 متر از هم قرار دارند تشكيل شده است. آبدهي متوسط آنها جمعاً حدود 1200 ليتر در ثانيه است.

1- چشمه شاه آباد :

اين چشمه در شرق شهر و در پائين دست تپه حسين خاني واقع شده است. قسمتي از آب اين چشمه به مصرف تامين آب شهر رسيده و قسمتي به صورت دو نهر موازي با هم به طرف جنوب شهر سرازير مي شود . يكي از شاخه هاي ذكر شده به رودخانه كرگانه مي ريزد و شاخه ديگر پس از عبور از شهر به مصرف كشاورزي مي رسد. دبي حداكثر اين چشمه 2216 ليتر در ثانيه است.

1-چشمه سراب كيو:

اين چشمه در 2 كيلومتري شمال شرقي شهر خرم آباد واقع شده و در فصلهاي بهار و تابستان آب دارد دبي حداكثر اين چشمه حدود 2272 ليتر در ثانيه است.

سيستم حركت آبهاي سطحي در شهر:

نحوه حركت آبهاي سطحي (باران) در سطح شهر تابه شيبهاي عمومي و اصلي است. شهر موقعيتي كوهستاني دارد، در درون دره اي قرار گرفته كه گرداگردش را كوه احاطه كرده است. در مشرق شهر كوه كمر سياه (مخمل كوه) با رنگ تيره سياه و در غرب سفيد كوه با رنگي روشن قرار دارد.

منظره عمومي شهر كوهستاني است، از جنوب تا شمال شهر، كوهها به موازات هم كشيده شده و شهر در دره بين دو كوه پا گرفته، دراز و باريك، متاثر از جهت و امتداد كوهها، و رود خرم آباد با جهتي شمالي- جوبي در خط القعر دره جريان دارد. در واقع دره خرم آباد با كوههاي مشرف به آن خود يك حوضه آبگير است، با دو رود دائمي و اصلي يكي خرم آباد و ديگري كرگانه علاوه بر اين دو رود دهها مسيل و آبراهه و خشك رود در پيرامون شهر وجود دارد كه همگي آب جمع كن هاي دو بستر رود ذكر شده هستند. با توجه به منظره عمومي و موقعيت طبيعي شهر كه بيان شد، مي توان حركت آبهاي سطحي را در شهر و گرداگردش به سه دسته كلي تقسيم كرد:

الف: حركت آبهاي سطحي با جهتي از شمال به جنوب :

عمومي ترين و مهم ترين شيب سطح شهر، شيبهاي شمالي- جنوبي و يا صحيح تر شيبهاي شمال غربي – جنوب شرقي است.

رود خرم آباد كه از كوههاي برآفتاب و سفيد كوه سرچشمه مي گيريد از دره هاي تنگ و باريك و گاه اندكي وسيع و پهن مي گذرد، در همه جا تقريباً جهت عمومي خود را حفظ كرده و با تابعيت از جهت عمومي چين خوردگيها از شمال به جنوب جريان مي يابد تا به شهر مي رسد. در تمام مسير حتي در داخل شهر اين رودخانه نقش جمع كننده كليه آبهاي سطحي و زهاب را ايفا مي كند. در درون شهر پس از گذر از محله فرهنگ جهتي شرقي تا غربي مي گيرد طول اين مسير حدود 600 متر است . رودخانه محله بازار را دور زده، خيابان امام خميني را در جنوب خيابان 24 متري قطع مي كند، ولي مجدداً جهتي شمالي – جنوبي گرفته در شمال محله خيرآباد به سمت غرب منحرف شده تا ملتقاي كشكان رود اين جهت را حفظ مي كند.

ب: حركت آبهاي سطحي با جهشي از شرق به غرب:

بطور كلي مي توان گفت تمام دامنه هاي غربي كوه سياه كمر كه شرق شهر را در برگرفته جزو اين قسمت است مضافاً اينكه رود كوچك كرگانه را نيز در خود جاي داده است. بررسي اين قسمت از حركت آبهاي سطحي در محدوده شهر را از شمالي ترين قسمت شهر (از منتهي اليه شمال شرقي شهر، يعني از شرق سراب كيو به طرف دامنه كوه سياه كمر) آغاز مي كنيم. روش حركت آبهاي سطحي در اين قسمت بر حسب آنچه گفته شد جهتي شرقي غربي دارند. پس مسيل دره گرم در شمال محله جهانگير آباد آبراهه اي طبيعي است. اين آبراهه كه از قله كوه پير حياتي آغاز مي شود با جهتي شرقي – غربي از فاصله 300 متري شمال جهانگير آباد گذشته و به بستر رود خرم آباد در شمال تپه كيو ختم مي شود. در جنوب محله جهانگير آباد و به فاصله 1700 متري آن مسيل ديگري وجود دارد، اين مسيل در واقع حد فاصل بين محله بيمارستان پوستي در شمال و محله ناصر خسرو (هنگ سوار) در جنوب آن است. اين مسيل با طولي حدود 3300 متر، خيابان انقلاب را قطع و به رود خرم آباد منتهي مي شود. در جنوب محله ناصر خسرو (هنگ سوار) مسيل ديگري با جهت شمال شرقي – جنوب غربي وجود دارد. اين مسيل از وسط انبار جهاد كه بر روي شيبهاي پاي كوه سياه كمر ساخته شده مي گذرد و سپس از محلات فقيرنشين شهر عبور مي كند و وارد رودخانه خرم آباد مي شود. شيب ناهمواريها در قسمت جنوب و جنوب شرقي انبار جهاد، بيشتر شمال شرقي جنوب غربي و مايل به طرف بستر رود كرگانه است. با جهت ذكر شده چند مسيل و آبراهه اصلي نيز از جنوب محله كوروش (وخمي و اسدآبادي) گذشته و با جهتي شمال شرقي – جنوب غربي وارد كرگانه مي شوند.

در جنوب دره كرگانه از شرق به غرب، ميدان دانشجو، (ميدان ورودي شهر)و محله شمشيرآباد قرار دارد. از ارتفاعات كوه شيركشان كه محله شمشيرآباد در دامنه آن قرار دارد آبراهه اي با جهتي جنوب شرقي – شمال غربي آغاز شده از وسط محله شمشيرآباد گذشته و تا ملتقاي رود كرگانه و رود خرم آباد ادامه دارد. در جنوب غربي كوه شيركشان چند آبراهه بزرگ ديگر وجود دارد. در جنوب محله شمشيرآباد آبراهه اي قرار گرفته كه شمشير آباد را از محله فلسطين جدا مي كند. اين آبراهه تا بستر شاه جوب ادامه دارد. در وسط محله هاي فلسطين و قاضي آباد دو آبراهه ديگر با جهتي شرقي – غربي به شاه جوب ختم مي شود.

آخرين آبراهه ها در اين قسمت در محله حسين آباد پشته واقع شده است در اين محله دو آبراهه با جهتي شرقي – غربي وجود دارند كه از ارتفاعات پشته حسين آباد آغاز و به شاه جوب ختم مي شود.

ج: حركت آبهاي سطحي از غرب به شرق:

توصيف حركت آبهاي سطحي را در اين ضلع (ضلع غربي) از منتهي اليه شمال غربي شهر آغاز مي كنيم. در غرب تپه كيو، محله فلك الدين قرار دارد. اين محله يكي از محلات نو بنياد و حاشيه اي شهر است كه تازگيها به شهر وصل شده در حاليكه تا چندي پيش يكي از روستاهاي اطراف شهر محسوب مي شده است. محله فلك الدين بر روي يكي از پيشكوههاي سفيد كوه قرار دارد. در اين محله دو خط القعر آبرو وجود دارد كه هر دو از كناره هاي شمالي و جنوبي محله مذكور مي‌گذرند.

در جنوب محله فلك الدين محله منوچهر آباد واقع شده است از ارتفاعات غربي اين محله آبراهه اي به طرف رودخانه كشيده شده و از وسط محله مي گذرد.

در جنوب محله منوچهر آباد ميدان تير و استاديوم ورزشي قرار دارند در ارتفاعات مشرف به ميدان تير و استاديوم ورزشي دو آبراهه ديگر با جهتي غربي – شرقي كشيده شده اند. به محاذات ميدان محسني و از ارتفاعات سفيد كوه كه مشرف به شهر است آبراهه ديگري بطرف شهر امتداد دارد. اين آبراهه كه يكي از آبراهه هاي اصلي شهر است در غرب ميدان شهدا به سمت جنوب منحرف شده و به موازات رود خرم آباد ادامه دارد. اين آبراهه پس از طي حدود 900 متر در نقطه اي به رودخانه خرم آباد وصل مي شود. بطور كلي مي توان گفت: سيستم حركت سيستم حركت آبهاي سطحي شهر كاملاً مشخص و منطبق بر جهت شيب ناهمواريهاست و چون خرم آباد از شرق و غرب محدود به دو رشته كوه است كه تنگاتنگ آن را در برگرفته، آبراهه ها و مسيلها نيز داراي سه جهت مي باشند.

-         جهت شمالي - جنوبي

-         جهت شرقي – غربي

-         جهت غربي – شرقي

ميانگين وضعيت اقليم خرم آباد از سالهاي آماري مختلف ( 1366 تا 1375 )

ميزان بارش سالانه در خرم آباد تقريباً 57 ميليمتر مي باشد كه از فصول مختلف متغير است.

بارش در پاييز ----- 175 ميليمتر

بارش در زمستان ----- 250 ميليمتر

بارش در بهار ----- 148 ميليمتر

بالاترين ميزان بارش بارندگي در يك روز 40 ميليمتر

درجه حرارت :

بيشترين درجه حرارت 24 درجه كمترين درجه حرارت 7 درجه

ميانگين درجه حرارت در كل 9 سال 16

فشار :

ميانگين فشار بخار اشباع شده 8 است .

رطوبت نسبي :

03 رطوبت نسبي 85/67 درصد

09 رطوبت نسبي 14/36 درصد

15 رطوبت نسبي 28/39 درصد

روزهاي همراه با باد

0-2 ---- ميانگين در 9 سال 211 مي باشد .

7-8 ---- ميانگين در 9 سال 23 مي باشد .

ساعات آفتابي :

تعداد ساعات آفتابي بطور ميانگين 2677 روز

بارش :

باران ------ 41 ميليمتر

برف ------ 8 ميليمتر

تگرگ ------ 4/0 ميليمتر

طوفان :

طوفان رعد و برق دار ----- 34 بار

يخبندان ---- 62 روز  

   منابع:

 ۱:طرح جامع شهر خرم آباد ۱۳۶۷

۲: سالنامه هواشناسي شهر خرم آباد از سالهاي 66 تا 75

۳: جغرافياي استان لرستان ، وزارت آموزش و پرورش سال ۱۳۸۵ 

1 * - وقفي